Hormonale therapie bij prostaatkanker

Tmc over deze informatie
Hormonale therapie is eigenlijk een antihormoon therapie. U krijgt namelijk medicijnen die de aanmaak van bepaalde hormonen beperkt. Of hun invloed vermindert. De behandeling heeft daarom alleen nut bij hormoongevoelige tumoren.

Hormonen zijn stoffen die ons lichaam zelf maakt. Zij geven ‘signalen’ af. Hiermee beïnvloeden ze organen of processen in ons lichaam. Bij hormoongevoelige tumoren zorgen hormonen er bijvoorbeeld voor dat de tumorcellen vaker delen. Hierdoor groeit de tumor. Hormonale therapie blokkeert of remt de werking van deze hormonen. Hierdoor stopt de groei van de tumor. Of krimpt hij.

De medicijnen verspreiden zich via het bloed door uw lichaam. Ze kunnen op bijna alle plaatsen kankercellen bereiken.

Mannelijke hormonen

De prostaat en ook prostaatkankercellen groeien onder invloed van het hormoon testosteron. Testosteron is een soort androgeen. Androgenen zijn hormonen die zorgen voor de ontwikkeling en het beheer van de mannelijke kenmerken in het lichaam.

Hormonale therapie bij prostaatkanker gaat de werking van testosteron op de kankercellen tegen. Zo wordt de groei en deling van de kankercellen (tijdelijk) stopgezet.

Hormonale therapie bij prostaatkanker wordt ook androgeendeprivatietherapie (ADT) genoemd.

Prostaatkanker vaak hormoongevoelig

Ongeveer 90% van alle prostaatkankers is hormoongevoelig en kan dus behandeld worden met hormonale therapie. Het is lastig om per specifieke tumor te bepalen of deze zal reageren op hormonale therapie. Hiervoor moet aangetoond worden of de tumor receptoren bevat waar testosteron aan kan binden. Receptoren zijn eiwitten aan de buitenkant van cellen die werken als ontvangers voor signalen uit de omgeving van de cellen. Omdat het overgrote deel van de prostaattumoren reageert op hormonale therapie, wordt deze bepaling niet gedaan.

Wanneer hormonale therapie bij prostaatkanker?

Meestal palliatieve behandeling

Hormonale therapie bij prostaatkanker is een palliatieve behandeling als de kanker is uitgezaaid. Zo’n behandeling is gericht op het remmen van de ziekte en/of vermindering van klachten.

Direct beginnen of waakzaam wachten

Het kan zijn dat u direct na de diagnose uitgezaaide prostaatkanker start met hormonale therapie. Eventueel in combinatie met chemotherapie.

Maar dat is niet bij iedereen nodig. Als uw PSA laag is, kunt u misschien het verloop van de ziekte een tijd volgen. U komt dan iedere 3 tot 6 maanden op controle. U start pas met hormonale therapie als het PSA snel stijgt of als u klachten krijgt. Dit heet waakzaam wachten of watchful waiting. Het voordeel hiervan is dat u ook de bijwerkingen van de hormonale therapie kan uitstellen. Die bijwerkingen (zie onderaan) kunnen ingrijpend zijn.

Bespreek met uw arts of dit voor u een optie is. Wetenschappelijk onderzoek heeft aangetoond dat waakzaam wachten bij uitgezaaide prostaatkanker op advies van de arts weinig tot geen gevolgen heeft voor de levensduur.

Waakzaam wachten is iets anders dan actief volgen. Bij actief volgen controleert de arts het verloop van een kleine tumor in de prostaat en stelt hij een genezende behandeling voor op het moment dat de tumor gaat groeien.

Aanvullend op bestraling

Krijgt u een behandeling met bestraling, dan krijgt u vaak ook hormonale therapie. Het doel is het vergroten van de kans op genezing.

Soorten hormonale therapie

Er zijn 2 manieren om de invloed van testosteron op de prostaatkankercellen te verkleinen:
  • de aanmaak van testosteron tegengaan. Dat kan met een operatie aan de zaadballen, injecties en tabletten.
  • de werking van testosteron op de prostaatkankercellen blokkeren. Dat gebeurt met tabletten die androgeenreceptorblokkers worden genoemd.

Bespreek de voor- en nadelen van de verschillende behandelingen goed met uw arts.

Aanmaak testosteron tegengaan

Operatie aan de zaadballen

Bij een operatie aan de zaadballen verwijdert de arts het weefsel uit beide zaadballen dat testosteron produceert. Dit heet een castratie. De bijballen en het vlies om de zaadballen blijven meestal zitten. Tijdens de operatie kunnen de vliezen gevuld worden met bloed. Het bloed zal ‘indikken’ en daarna als een vaste massa aanvoelen. Hierdoor voelt alles nog redelijk hetzelfde als voor de operatie. U krijgt meestal een plaatselijke verdoving met een ruggenprik.

Een castratie is in medisch opzicht geen grote ingreep, maar kan emotioneel erg zwaar voor u zijn. Het voordeel van een operatie is dat de behandeling eenmalig is en u niet de rest van uw leven injecties hoeft te krijgen.

De medische term voor deze operatie is een bilaterale orchidectomie. Bilateraal wil zeggen ‘aan 2 kanten’, dus beide zaadballen.

Injecties met LHRH-analogen

Injecties met LHRH-analogen verminderen de aanmaak van testosteron in de zaadballen. Hormonen vanuit de hersenen zetten de zaadballen aan tot de productie van testosteron. LHRH-analogen blokkeren de hormonen vanuit de hersenen.

Er zijn 2 verschillende soorten LHRH-analogen:
  • LHRH-agonisten: busereline, gosereline, leuproreline en triptoreline
  • LHRH-antagonisten: bijvoorbeeld degarelix

LHRH-agonisten hebben na 2 tot 3 weken hetzelfde effect als wanneer de zaadballen worden verwijderd: de productie van testosteron neemt sterk af. De eerste dagen na de injectie maakt het lichaam juist meer testosteron aan. Dit komt doordat de LHRH-agonisten het hormoonsysteem eerst overstimuleren. Na ongeveer 2 weken raakt het hormoonsysteem uitgeput. Door de overstimulatie kunnen klachten van uitzaaiingen eerst juist erger worden. Om dit tegen te gaan, krijgt u de eerste 2 weken van de behandeling ook androgeenreceptorblokkers.

De LHRH-antagonisten werken direct. Er is dus geen sprake van overstimulatie.

Injecties met LHRH-analogen krijgt u ieder maand of elke 3 of 6 maanden voor de rest van uw leven. Het is een vorm van chemische castratie.

Werking testosteron blokkeren

Androgeenreceptorblokkers

U kunt androgeenreceptorblokkers krijgen als (chemische) castratie niet meer werkt. Onderzoek heeft uitgewezen dat het niet zinvol is om de 2 soorten hormonale therapie direct te combineren, behalve in het geval van overstimulatie bij LHRH-agonisten.

Androgeenreceptorblokkers zijn bicalutamide, flutamide, nilutamide en cyproteron. Deze medicijnen zijn beschikbaar in tabletvorm. U gebruikt de tabletten dagelijks, totdat ze niet meer werken.

Soms kunt u deze medicijnen ook krijgen in plaats van LHRH-analogen of een operatie aan de zaadballen. Dit is mogelijk als u de mogelijke ingrijpende gevolgen van een (chemische) castratie wilt vermijden, vooral erectiestoornissen. Sommige mannen die androgeenreceptorblokkers nemen krijgen geen last van erectiestoornissen, andere wel.

Hormonale therapie bij castratieresistente prostaatkanker

Reageert de prostaatkanker niet meer op bovenstaande hormonale therapieën? Dan is er sprake van castratieresistente prostaatkanker. U heeft dan een aantal behandelopties, waaronder 2 andere hormoonmedicijnen. Dit zijn enzalutamide en abiraterone. Beide medicijnen zijn beschikbaar in tabletvorm.

Enzalutamide blokkeert het signaal van de receptor op de prostaat(kanker)cel waar testosteron aan bindt. Zo kan de receptor geen signaal geven dat de cel kan groeien en delen.

Abiraterone remt de aanmaak van testosteron uit andere cellen dan de zaadballen. De prostaat(kanker) en bijnierschors produceren namelijk ook het mannelijk geslachtshormoon. Dat doet abiraterone door het eiwit CYP17 te blokkeren.

Bij behandeling met abiraterone neemt u ook het bijnierschorshormoon prednison. Zo worden bepaalde bijwerkingen voorkomen.

Bijwerkingen hormonale therapie bij prostaatkanker

De meest voorkomende bijwerkingen van hormonale therapie bij prostaatkanker zijn:
  • opvliegers
  • gewichtstoename
  • afname van lichaamsbeharing: dit kan van baard, borst, armen en benen
  • pijnlijke zwelling van de borsten: gynaecomastie
  • minder zin om te vrijen
  • erectiestoornissen 
  • stemmingsveranderingen: bijvoorbeeld neerslachtigheid
  • afname van spierkracht
  • botontkalking: osteoporose
  • gewrichtsklachten
  • hoofdpijn
  • vermoeidheid

De bijwerkingen op seksueel gebied en de afname van spierkracht zijn bij de operatie aan de zaadballen en het gebruik van LHRH-analogen groter dan bij het gebruik van androgeenreceptorblokkers. Een aantal mannen kiest er daarom voor om alleen androgeenreceptorblokkers te gebruiken. Bij de start met deze middelen kunt u last hebben van misselijkheid of diarree.

Bespreek bijwerkingen van hormonale therapie altijd met uw arts of oncologisch verpleegkundige. Leefstijladviezen of medicatie kunnen de bijwerkingen soms voorkomen of verminderen.

Soms is het ook mogelijk een pauze in de hormonale therapie in te lassen. Dit heet een intermitterende behandeling. U krijgt dan een tijd wel en een tijd geen hormonale therapie. Voorlopig onderzoek heeft aangetoond dat een onderbreking van hormonale therapie bij uitgezaaide prostaatkanker bijwerkingen doet afnemen, maar geen invloed op de levensduur heeft.

Onvruchtbaar

Bij hormonale therapie is de kans dat u onvruchtbaar wordt erg groot. Hoe groot hangt onder andere af van:
  • de soort behandeling
  • uw leeftijd
  • eventuele eerdere behandelingen

Hormonale therapie bij prostaatkanker

Deze video legt uit wat hormonale therapie bij prostaatkanker inhoudt. Bron: KWF.