Lymfoedeem

Tmc over deze informatie
Lymfoedeem is een opeenhoping van lymfevocht. Het ontstaat als de lymfevaten dit vocht niet goed kunnen afvoeren. Een eerste verschijnsel van lymfoedeem is meestal een zwelling in bijvoorbeeld een arm of been. Het kan ook voorkomen in de romp, de hals, het gezicht of het bekken.

Lymfoedeem is een chronische aandoening. Het kan ingrijpende gevolgen hebben voor uw dagelijks leven. Het is daarom belangrijk om lymfoedeem te voorkomen. Of om het zo vroeg mogelijk te herkennen en te laten behandelen als het toch ontstaat.

Hoe ontstaat lymfoedeem?

Lymfoedeem kan het gevolg zijn van een aangeboren afwijking van het lymfestelsel. Dit heet primair lymfoedeem. Ontstaat het door een beschadiging van het lymfestelsel, dan is het verworven of secundair lymfoedeem. Heeft u lymfoedeem door (de behandeling van) kanker? Dan is dit een vorm van secundair lymfoedeem.

Kankersoorten en de behandeling daarvan die risico geven op lymfoedeem zijn:
  • borstkanker 
  • baarmoederhalskanker 
  • lymfeklierkanker: hodgkinlymfoom en non-hodgkinlymfoom
  • kanker in het hoofd-halsgebied
  • melanoom (als de lymfeklieren verwijderd worden)
  • prostaatkanker 
  • anuskanker
  • peniskanker
  • schaamlipkanker: een ander woord hiervoor is vulvakanker 
  • andere vormen van kanker waarbij lymfeklieren verwijderd worden

Zijn er lymfeklieren bij u verwijderd en/of beschadigd? Dan zoekt het lichaam daarna zelf een nieuwe balans. Het voert dan lymfevocht af via overgebleven kleine lymfevaatjes en bloedvaten. Maar deze nieuwe balans is kwetsbaar. Hij kan tijdelijk of blijvend verstoord raken. Ontstaat daardoor een opeenhoping van vocht die langere tijd blijft bestaan, dan is er sprake van lymfoedeem. 

Lymfoedeem bij kanker kan ontstaan door:
  • de behandeling van kanker, bijvoorbeeld het verwijderen of bestralen van lymfeklieren
  • groei van de tumor of uitzaaiingen in de lymfevaten of lymfeklieren

Lymfoedeem kan zich snel na de behandeling ontwikkelen, maar ook nog jaren daarna.

Lymfoedeem door de behandeling

Zijn er bij u lymfeklieren verwijderd of bestraald? Dan kan dit de afvoer van lymfevocht verminderen. Afhankelijk van de plaats waar de lymfeklieren zijn verwijderd of beschadigd, kan het lymfevocht zich ophopen in:
  • arm (lymfeklieren in de oksel)
  • been (lymfeklieren in de liezen)
  • borst (lymfeklieren in de oksel of achter het borstbeen of sleutelbeen)
  • buikwand (lymfeklieren onder in het bekken)
  • schaamstreek (lymfeklieren onder in het bekken)
  • gezicht en hals (lymfeklieren in de hals)
  • penis en scrotum (lymfeklieren uit de liezen)


Een operatie en een bestraling kunnen los van elkaar lymfoedeem veroorzaken. Het risico op lymfoedeem is groter wanneer u in een lymfegebied zowel wordt geopereerd als bestraald.

Schildwachtklierprocedure

Bij sommige soorten kanker haalt de arts tijdens een operatie niet altijd een hele groep lymfeklieren weg. In plaats daarvan neemt hij uit een lymfekliergroep de klier weg waar de lymfe vanaf het tumorgebied als eerste langs komt: de schildwachtklier. Bevat deze klier geen kankercellen, dan kunnen de andere klieren blijven zitten. Deze schildwachtklierprocedure maakt het risico op lymfoedeem veel kleiner. Maar u houdt altijd een kans dat u lymfoedeem krijgt. De arts past de schildwachtklierprocedure vooral toe bij borstkanker. En soms bij melanoom, vulvakanker en peniskanker.

Lymfoedeem door groei van kanker in de lymfeklieren

Lymfoedeem kan ontstaan doordat de tumor doorgroeit in of rond de lymfeklieren. Een melanoom kan bijvoorbeeld doorgroeien tot in het lymfegebied. Bij onder andere lymfeklierkanker, borstkanker en baarmoederhalskanker kan de tumor zo groot zijn, dat dit de afvloed van lymfevocht belemmert.

Lymfoedeem door uitzaaiingen

Lymfoedeem kan ook ontstaan door uitzaaiingen van kanker die het lymfesysteem beschadigen en ‘verstoppen’. Het is daarom belangrijk om de oorzaak van lymfoedeem te onderzoeken.

Andere oorzaken

Lymfoedeem kan ontstaan door (een combinatie) van meerdere factoren. Zo zijn overgewicht en verminderde lichaamsbeweging duidelijke risicofactoren op het ontwikkelen of verergeren van lymfoedeem. Verder kan een infectie een eerste aanleiding zijn voor lymfoedeem en nieuwe lymfevaten stuk maken.

Als u al lymfoedeem had door andere oorzaken, kan (de behandeling van) kanker de klachten verergeren. Of er kunnen nieuwe klachten ontstaan.

Hoe eerder lymfoedeem wordt opgemerkt en de behandelaar actie onderneemt, hoe groter de kans dat de zwelling vermindert of stabiel blijft.