BOOG 2017-03 SONIA-studie (Borstkanker)

  • Borstkanker
  • Open sinds 01-10-2017

Recent zijn nieuwe middelen voor de behandeling van uitgezaaide, hormoongevoelige borstkanker beschikbaar gekomen in Nederland. Deze nieuwe middelen, de zogenoemde CDK4/6-remmers, worden gecombineerd met reeds gangbare anti-hormonale therapie en zorgen ervoor dat deze anti-hormonale therapie langer effectief is (gemiddeld genomen verdubbelt ongeveer de periode dat een anti-hormonale therapie werkt). De combinatiebehandeling heeft echter ook meer bijwerkingen dan behandeling met anti-hormonale therapie alleen, waardoor meer bloedonderzoeken en ziekenhuisbezoeken nodig zijn.
Op dit moment zijn er twee CDK4/6-remmers beschikbaar op de Nederlandse markt, palbociclib en ribociclib. Beide middelen zijn werkzaam als ze direct worden toegevoegd aan de anti-hormonale behandeling (de zogenoemde “eerstelijnsbehandeling”), maar ook wanneer ze later in het behandeltraject worden ingezet (de zogenoemde “tweedelijnsbehandeling”).
De SONIA-studie onderzoekt op welk moment de CDK4/6-remmers het beste kunnen worden toegevoegd aan de anti-hormonale behandeling. Op dit moment is dat niet bekend, vooral ook omdat niet is aangetoond dat vrouwen die direct met CDK4/6-remmers behandeld worden (als eerstelijnsbehandeling) langer leven dan vrouwen die later met de combinatie behandeld worden (als tweedelijnsbehandeling). Andere factoren die een rol spelen bij de keuze om CDK4/6-remmers als eerste- of als tweedelijnsbehandeling te gebruiken zijn de werkzaamheid (hoe lang helpt het borstkankercellen te onderdrukken) en de nadelen (bijwerkingen, kwaliteit van leven, controles, ziekenhuisbezoeken).

Bekijk het voorlichtingsfilmpje over de SONIA-studie

Doel onderzoek

Hoofddoel
Het belangrijkste doel van dit onderzoek is om te bepalen op welk moment van de behandeling de CDK4/6-remmers (palbociclib of ribociclib) het beste aan de anti-hormonale therapie kunnen worden toegevoegd, in de eerste- of de tweedelijnsbehandeling.


Overige doelen

  1. Biomarkeronderzoek
    Biomarkers zijn biologische kenmerken die iets kunnen zeggen over de karaktereigenschappen van de borstkanker en over de effecten van de behandeling. Het doel is om hiermee beter te kunnen selecteren welke vrouwen baat hebben van het toevoegen van CDK4/6-remmers en welke vrouwen geen baat hebben van deze therapie om hiermee onder- of overbehandeling te voorkomen. We weten uit eerdere onderzoeken dat veel vrouwen goed reageren op anti-hormonale therapie alleen en daar langdurig baat bij kunnen hebben. Sommige vrouwen reageren beter op de combinatiebehandeling. Het is echter vooralsnog niet goed mogelijk vooraf te voorspellen welke vrouwen meer baat hebben bij de anti-hormonale therapie alleen en welke bij de combinatietherapie.
  2. Onderzoek naar de variatie in geneesmiddelconcentratie
    Een ander onderzoeksdoel is het in kaart brengen van de gemeten geneesmiddelconcentratie in bloed en het ontstaan van bijwerkingen en de mate waarin vrouwen baat hebben van de behandeling. Ondanks dat iedere proefpersoon dezelfde startdosering krijgt, wordt bij iedere proefpersoon een geneesmiddel anders opgenomen en afgebroken in het lichaam. Op dit moment is het onduidelijk wat de minimaal effectieve concentratie (streefconcentratie) voor CDK4/6-remmers is. We willen daarom onderzoek doen naar de optimale concentratie CDK4/6-remmers in het bloed voor individuele proefpersonen. Daarnaast willen we onderzoeken of genetische factoren de hoogte van de bloedspiegel kunnen beïnvloeden. Met deze gegevens, kan in de toekomst een persoonlijke dosering worden voorgeschreven of in een eerder stadium de dosering worden verhoogd of verlaagd. Deze kennis moet bijdragen aan meer effectiviteit, minder bijwerkingen en een hogere kwaliteit van leven voor patiënten die in de toekomst behandeld gaan worden met CDK4/6-remmers.

Wordt er geloot?

Ja. Deelnemende patiënten worden door loting verdeeld in verschillende groepen. Alle groepen worden met elkaar vergeleken. Patiënten weten vooraf niet in welke groep ze terechtkomen.

Voorwaarden

Vrouwen bij wie sprake is van uitgezaaide, hormoongevoelige borstkanker, die hiervoor nog niet behandeld zijn en waarbij de behandelend arts zou willen starten met anti-hormonale therapie komen in aanmerking voor deze studie. De belangrijkste voorwaarden waar proefpersonen aan moeten voldoen staan hieronder vermeld:

  • Vrouwen van 18 jaar of ouder met uitgezaaide borstkanker die niet in aanmerking komen voor een op genezing gerichte behandeling en voor wie behandeling met chemotherapie nu (nog) niet noodzakelijk is;
  • Pathologisch bevestigde diagnose van hormoongevoelige borstkanker;
    Nog niet eerder behandeld met anti-kankertherapie voor uitgezaaide hormoongevoelige borstkanker;
  • De algemene lichamelijke conditie is goed;
  • Vrouwen die eerder behandeld zijn met een aromataseremmer, kunnen alleen deelnemen als de ziekte niet tijdens of binnen 12 maanden na einde van de behandeling met de aromataseremmer is teruggekomen;
  • Vrouwen mogen niet eerder behandeld zijn met een CDK4/6-remmer.

Behandeling

De behandeling zal op basis van loting bepaald worden. De ene groep proefpersonen wordt behandeld volgens behandelschema A (de eerstelijnsbehandeling). Deze groep krijgt als eerste behandeling een aromataseremmer (een type anti-hormonale therapie in tabletvorm) in combinatie met een CDK4/6-remmer en daarna, als tweede behandeling, alleen fulvestrant (een type anti-hormonale therapie dat via een injectie wordt toegediend). De andere groep proefpersonen wordt behandeld volgens behandelschema B (de tweedelijnsbehandeling). Deze groep krijgt als eerste behandeling alleen een aromataseremmer en als tweede behandeling fulvestrant in combinatie met een CDK4/6-remmer.


De behandeling wordt definitief gestopt als

  • De proefpersoon zelf besluit te stoppen
  • De therapie niet langer werkzaam is
  • De behandelend arts vindt dat de nadelige gevolgen van bijwerkingen voor de proefpersoon groter zijn dan de mogelijke voordelen.

Bijwerkingen

Iedere behandeling kan bijwerkingen hebben. Mogelijke bijwerkingen van de medicijnen die gebruikt worden in dit onderzoek zijn:

Bijwerkingen van CDK4/6-remmers
Over CDK4/6-remmers zijn minder gegevens bekend met betrekking tot de bijwerkingen dan van de andere medicamenten gebruikt in dit onderzoek, omdat het een relatief nieuw medicament betreft. Op basis van de gegevens van lopend onderzoek met CDK4/6-remmers, behoren de volgende verschijnselen tot de mogelijke bijwerkingen van CDK4/6-remmers.

Veel voorkomende bijwerkingen (bij meer dan 1 op de 10 patiënten) zijn:

  • Een laag aantal witte bloedcellen (met een grotere kans op infecties)
  • Een laag aantal rode bloedcellen (met de kans op vermoeidheid en zwakte)
  • Een laag aantal bloedplaatjes (waardoor u sneller blauwe plekken of bloedingen kunt krijgen)
  • Laag aantal witte bloedcellen met koorts
  • Verhoogde kreatininewaarden in het bloed, die kunnen wijzen op een verminderde nierfunctie
  • Misselijkheid en/of braken
  • Diarree
  • Vermoeidheid
  • Verminderde eetlust
  • Huiduitslag
  • Zweertjes in de mond, pijn, ontsteking en/of infectie van mond en keel

Andere voorkomende bijwerkingen (bij 1 op de 10 tot 100 patiënten) zijn:

  • Verhoogde leverwaarden in het bloed, die kunnen wijzen op een verminderde leverfunctie
  • Longontsteking
  • Maagpijn
  • Verlaagd natrium in het bloed

Weinig voorkomende, maar belangrijke bijwerkingen (bij 1 op de 100 tot 1000 patiënten) zijn:

  • Verhoogd bilirubine (gele kleurstof uit de lever)

Er zijn gevallen bekend van leverschade tijdens het gebruik van CDK4/6-remmers in combinatie met hormonale middelen (letrozol en exemestaan). Er is een situatie bekend van een hersenbloeding bij een proefpersoon in een van de onderzoeken met CDK4/6-remmers in combinatie met een ander nog niet geregistreerd geneesmiddel. De behandelend arts vond dat de bloeding verband hield met de behandeling met deze middelen. Bij ribociclib zijn er enkele gevallen van geleidingsvertraging in het hart gerapporteerd.

Bijwerkingen van letrozol/anastrozol
Beide medicamenten worden al jaren veel gebruikt, dus de bijwerkingen zijn gebaseerd op uitgebreide ervaringen van patiënten met kanker.

Zeer veel voorkomende bijwerkingen (bij meer dan 1 op de 10 patiënten) zijn:

  • Opvliegers
  • Moeheid (lichamelijke zwakte en algehele malaise)
  • Meer zweten en pijn in de gewrichten

Veel voorkomende bijwerkingen (bij maximaal 1 op de 10 patiënten) zijn:

  • Huiduitslag (roodheid, knobbels op de huid, witte schilfers of blaasjes op de huid)
  • Hoofdpijn
  • Duizeligheid
  • Maag- en darmproblemen zoals misselijkheid, braken, spijsverteringsklachten, verstopping of diarree
  • Toename van of verminderde eetlust
  • Spierpijn
  • Botafbraak die in sommige gevallen tot botbreuk kan leiden
  • Zwelling van de armen, handen, voeten en enkels (oedeem)
  • Depressie
  • Gewichtstoename
  • Haaruitval
  • Botpijn
  • Verhoogde bloeddruk
  • Buikpijn
  • Droge huid
  • Vaginale bloeding
  • Rugpijn
  • Duizeligheid
  • Hartklopping
  • Ontsteking in de gewrichten

Bijwerkingen van fulvestrant
Het medicament wordt al jaren veel gebruikt, dus de bijwerkingen zijn gebaseerd op uitgebreide ervaringen van patiënten met kanker.

Zeer veel voorkomende bijwerkingen (bij meer dan 1 op de 10 patiënten) zijn:

  • Klachten rond de injectieplaats, zoals pijn en/of ontsteking
  • Afwijkende leverwaarden in het bloed
  • Misselijkheid
  • Zwakte
  • Vermoeidheid
  • Veel voorkomende bijwerkingen (bij maximaal 1 op de 10 patiënten) zijn:
  • Hoofdpijn
  • Opvliegers
  • Braken
  • Diarree of verlies van eetlust
  • Uitslag
  • Urineweginfecties
  • Rugpijn
  • Veel bilirubine in het bloed
  • Trombose en/of embolie (verhoogd risico op de vorming van een bloedprop)
  • Allergische reactie met zwelling van gezicht, lippen, tong en/of keel

Extra belasting voor patiënt

  • Vragenlijsten: de proefpersoon wordt gevraagd enkele (twee à drie) vragenlijsten in te vullen op verschillende tijdstippen te weten voor start van de behandeling, na drie, zes, 12 en 18 maanden voor zowel eerste als tweede behandellijn.
  • Extra bloedafnames op meerdere tijdspunten: voor start, na 14 dagen, op moment dat de therapie aanslaat en op moment dat de ziekte niet meer reageert op de therapie. Deze bloedafnames zijn optioneel en worden alleen gedaan als de proefpersoon daar toestemming voor geeft.
  • Voorafgaand aan de studie en tijdens de studie vinden onderzoeken plaats om te bepalen of deelname mogelijk is. Het betreft onder andere bloedonderzoek, hartfilmpje, CT, botscan. De meeste van deze onderzoeken worden ook gedaan buiten de studie.

Deelnemende ziekenhuizen

Onderstaande ziekenhuizen nemen deel aan het onderzoek. Het kan zijn dat uw ziekenhuis niet genoemd wordt, maar wel aan het onderzoek deelneemt. Informeer hiernaar bij uw arts.

  • Admiraal De Ruyter Ziekenhuis locatie Goes
  • Albert Schweitzer Ziekenhuis locatie Dordwijk
  • Alexander Monro Ziekenhuis
  • Alrijne Ziekenhuis locatie Leiderdorp
  • Amphia Ziekenhuis
  • Amsterdam UMC locatie AMC
  • Amsterdam UMC locatie VUMC
  • Antoni van Leeuwenhoek (AVL) / NKI
  • Antonius Ziekenhuis Sneek
  • Bernhoven
  • BovenIJ ziekenhuis
  • Bravis Ziekenhuis locatie Bergen op Zoom
  • Canisius Wilhelmina Ziekenhuis (CWZ)
  • Catharina Ziekenhuis
  • Deventer Ziekenhuis
  • Diakonessenhuis Utrecht
  • Dijklander Ziekenhuis, voorheen Waterlandziekenhuis
  • Dijklander Ziekenhuis, voorheen Westfriesgasthuis
  • Elisabeth-Tweesteden Ziekenhuis
  • Elkerliek Ziekenhuis
  • Erasmus MC
  • Flevoziekenhuis
  • Franciscus Gasthuis & Vlietland locatie Vlietland Ziekenhuis
  • Gelre Ziekenhuizen
  • Groene Hart Ziekenhuis locatie Gouda
  • HagaZiekenhuis Den Haag
  • HMC Haaglanden Medisch Centrum
  • IJsselland Ziekenhuis
  • Ikazia Ziekenhuis
  • Isala Zwolle
  • Jeroen Bosch Ziekenhuis
  • LangeLand Ziekenhuis
  • Laurentius Ziekenhuis
  • Leids Universitair Medisch Centrum
  • Maasstad Ziekenhuis
  • Maasziekenhuis Pantein
  • Martini Ziekenhuis
  • Maxima Medisch Centrum
  • Meander Medisch Centrum
  • Medisch Centrum Leeuwarden
  • Medisch Spectrum Twente
  • Nij Smellinghe
  • Noordwest Ziekenhuisgroep locatie Alkmaar
  • OLVG locatie Oost
  • Radboudumc
  • Reinier de Graaf Groep
  • Rijnstate Arnhem
  • Rivas Zorggroep
  • Rode Kruis Ziekenhuis
  • Röpcke-Zweers Ziekenhuis
  • Slingeland Ziekenhuis
  • Spaarne Gasthuis
  • Spijkenisse Medisch Centrum
  • St. Anna Ziekenhuis
  • St. Antonius Ziekenhuis Nieuwegein
  • St. Jans Gasthuis Weert
  • Streekziekenhuis Koningin Beatrix
  • Tergooi
  • Treant Zorggroep locatie Bethesda
  • UMC Utrecht
  • Universitair Medisch Centrum Groningen (UMCG)
  • Van Weel-Bethesda Ziekenhuis
  • VieCuri
  • Wilhelmina Ziekenhuis Assen
  • Zaans Medisch Centrum
  • ZGT
  • Ziekenhuis Amstelland
  • Ziekenhuis Gelderse Vallei
  • Ziekenhuis Rivierenland
  • Ziekenhuis St Jansdal
  • Ziekenhuis Tjongerschans
  • ZorgSaam Zeeuws-Vlaanderen De Honte
  • Zuyderland Medisch Centrum

Onderzoeksgegevens

Wetenschappelijke titel

Selecteren van de optimale plaats van CDK4/6-remmer bij de behandeling van uitgezaaide hormoongevoelige (HR+) borstkanker: de SONIA trial

Website

Ga naar studie website

Kankersoorten

  • borstkanker

Fase trial

III

Maximaal aantal patiënten

1050

Initiatiefnemers

Dr. Agnes Jager, Medisch oncoloog, Erasmus MC, Kanker Instituut
Dr. Inge R. Konings, Medisch oncoloog, VU Medisch centrum
Dr. Gabe S. Sonke, Medisch Oncoloog, Nederlands Kanker Instituut

Coördinatoren

Dr. Jeany Rademaker-Lakhai  - Borstkanker Onderzoek Groep (BOOG)

Goedkeuring

Het onderzoek naar deze nieuwe behandeling is getoetst door een erkende medisch-ethische toetsingscommissie. Deze heeft geoordeeld dat het verantwoord is om de medewerking van patiënten te vragen. Voor meer informatie zie CCMO

Vermelding in trialregister:
Register CCMO: NL62197.031.17

Meer informatie

Nederlandse titel
Selecteren van de optimale plaats van CDK4/6-remmer bij de behandeling van uitgezaaide hormoongevoelige (HR+) borstkanker: de SONIA studie

Extra informatie
Kijk op de BOOG website voor meer patiënteninformatie over dit onderzoek.

Datum laatste controle

13-06-2019