Verschillende vormen

Ontspannings- en visualisatieoefeningen

Opslaan

Ontspannings- en visualisatieoefeningen zijn mogelijk bij:

  • pijn
  • angst
  • algehele stress en onrust
  • slaapproblemen
  • vermoeidheid

En ook als voorbereiding op een medische ingreep, bijvoorbeeld een medisch onderzoek, een operatie of chemotherapie.
Ontspanningsoefeningen zijn bedoeld om het lichaam te ontspannen en de geest te kalmeren. Daardoor kunnen ze het stresssysteem in het lichaam beïnvloeden. 

Een korte oefening van 5 tot 20 minuten kan al effectief zijn.

Drie soorten ontspanningsoefeningen

Ontspanning bereiken is mogelijk door:

  • ademhalingsoefeningen
  • het aan- en ontspannen van afzonderlijke spiergroepen: progressieve spierontspanning
  • autogene training of geleide visualisatie

Bij alle ontspanningsoefeningen speelt de adem een belangrijke rol.

U moet de oefeningen zelf uitvoeren. Begeleiding is mogelijk via een CD, app of mp3-bestand. U kunt de oefeningen ook ‘live’ doen, bijvoorbeeld in een groep.

Ontspanning door ademhalingsoefeningen

Met ademhalingsoefeningen kunt u uw manier van ademen beïnvloeden. Een ontspannen ademhaling kenmerkt zich door een rustig en regelmatig patroon. U ademt dan vooral via uw buik.

Wanneer kunt u ademhalingsoefeningen toepassen?

  • kortademigheid
  • misselijkheid en braken
  • spanning
  • angst

Wanneer zijn ademhalingsoefeningen niet geschikt?

  • grote hoeveelheid vocht in de buikholte: ascites
  • ernstige longklachten

Voorzichtigheid is geboden bij:

  • verwardheid
  • verlaagd bewustzijn

Progressieve spierontspanning

Progressieve spierontspanning is het aan- en ontspannen van afzonderlijke spiergroepen om uiteindelijk meer ontspanning te bereiken.

Wanneer progressieve spierontspanning?

  • vermoeidheid
  • pijn
  • kortademigheid
  • misselijkheid en braken ten gevolge van chemotherapie
  • slaapproblemen
  • spanning en onrust
  • angst
  • sombere stemming

Wanneer is progressieve spierontspanning niet geschikt?

  • gevoeligheid voor spierkrampen

Voorzichtigheid is geboden bij:

  • pijnlijke en verzwakte spieren

Ontspanning via autogene training of geleide fantasie

Als u ziek bent, pijn hebt, u onrustig en gespannen voelt, en u stelt zich een prettige ontspannen situatie voor, dan kan het lichaam daarop reageren met een ontspanningsreactie.

Er bestaan 2 manieren om ontspanning te bereiken:

  • autogene training: hierbij concentreert u zich achtereenvolgens op verschillende lichaamsdelen en stelt u zich daarbij bepaalde sensaties voor (warm, koel, zwaar, licht, ontspannen) 
  • geleide visualisatie: hierbij nodigt de zorgverlener u uit om in gedachten naar een situatie of een plek te gaan die u als heel prettig ervaart. U stelt zich die situatie of plek dan levendig voor met behulp van al uw zintuigen: hoe ziet die plek eruit, hoe voelt het, wat is er te ruiken, te horen, etc.

Autogene training en geleide visualisatie zijn cognitieve ontspanningstechnieken. Cognitie betekent ‘kennis’ of ‘weten’.

Wanneer kunt u cognitieve ontspanningstechnieken gebruiken?

  • vermoeidheid
  • pijn
  • misselijkheid en braken door chemotherapie
  • spanning en onrust
  • angst
  • sombere stemming

Wanneer kunt u cognitieve ontspanningstechnieken beter niet gebruiken?

  • verwardheid
  • acute, ernstige pijn
  • psychose

Cognitieve ontspanningstechnieken zijn ook minder geschikt bij:

  • ernstige emotionele problemen
  • psychiatrische problemen in het verleden
  • hallucinaties
  • zeer rijk fantasieleven met neiging tot het ontwikkelen van psychoses
  • onvermogen u te concentreren

Onderzoek naar ontspanningsoefeningen

Uit verschillende onderzoeken blijkt dat het toepassen van ontspanningsoefeningen effectief is bij:

  • het verminderen van symptomen bij patiënten in de palliatieve fase, onder meer van misselijkheid en braken (als gevolg van chemotherapie) en van slaapproblemen
  • gebrek aan energie en vermoeidheidsklachten
  • pijn

Het effect bij pijn wordt toegeschreven aan de wisselwerking tussen pijn, angst en spierspanning. Pijn roept vaak reacties op van angst en (spier)spanning. Deze reacties versterken op hun beurt weer de pijn, waardoor een vicieuze cirkel ontstaat. Door ontspanningsoefeningen kan de spierspanning verminderen en deze vicieuze cirkel doorbroken worden. Daarnaast wordt de aandacht ook afgeleid van de pijn, omdat in de oefening de aandacht op de ontspanning wordt gericht.

Adviezen

  • Het is raadzaam eerst een aantal keren te oefenen onder begeleiding van een zorgverlener. Dat kan een psycholoog zijn of een fysiotherapeut, maar ook een arts of verpleegkundige.
  • De oefeningen hebben meestal pas na enige tijd effect. Om de gewenste ontspanning te bereiken, is het belangrijk vaak te oefenen. 

Over deze pagina

De informatie in de bibliotheek is getoetst door medisch specialisten en andere deskundigen.

Laatste update: september 2015

Dit artikel is geschreven door KWF Kankerbestrijding, kanker.nl.

Met medewerking van

Van Praag Instituut