Gevolgen

Voeding bij kanker van de mond- of keelholte

Opslaan

Veel mensen met kanker in de mond- of keelholte hebben al voor de behandeling problemen met eten en/of drinken. Dit komt meestal:

  • doordat de tumor het slikken of kauwen moeilijker maakt
  • door pijn die de tumor kan veroorzaken

Door de manier waarop u eet is samen eten met anderen soms niet prettig. 

Ook tijdens de behandeling hebben veel patiënten problemen met eten. Het kan zijn dat bijwerkingen het eten moeilijk maken. Bijvoorbeeld een slechte eetlust of misselijkheid. Meestal zijn deze bijwerkingen tijdelijk. De diëtist kan u advies geven.

De bijwerkingen van de behandeling kunnen blijvend zijn. 

Voedingsadviezen na een operatie

U heeft na de operatie extra voedingsstoffen nodig om de wond te laten genezen. Als u niet meteen mag eten en drinken, krijgt u na de operatie sondevoeding. Wanneer u weer mag gaan eten, gaat dit meestal niet makkelijk.

Of u problemen heeft met eten hangt af van de soort operatie die u heeft gehad. U kunt bijvoorbeeld problemen krijgen met kauwen of slikken. Of u regelmatig verslikken. Daarom begeleidt een logopedist u bij het weer gaan eten en drinken.

Als u weer kunt slikken, begint u vaak met water drinken. Voor de genezing van uw wond is dit het beste. Daarna kunt u andere heldere dranken proberen. Bijvoorbeeld:

  • thee
  • eventueel verdunde appelsap
  • niet te zoute bouillon

Daarna kunt u dik vloeibare voeding proberen, zoals vla en gebonden soep geprobeerd. En daarna, zo mogelijk, gemalen voeding.

Soms kunt u weer vrij snel gewoon eten. Maar soms moet u uw voeding blijvend aanpassen aan wat u kunt kauwen en slikken. De logopedist kan u daar bij helpen, eventueel samen met een diëtist.

Mogelijk kunt u niet voldoende eten of mag u alleen vloeibare voeding gebruiken. Dan is aanvulling met drinkvoeding nodig om alle voedingsstoffen binnen te krijgen.

Droge mond

Een droge mond komt doordat er te weinig speeksel is. Hierdoor gaat praten, kauwen en slikken moeilijker. Ook de smaak vermindert, want om goed te kunnen proeven en ruiken moet het voedsel in de mond met speeksel vermengd worden. Speeksel beschermt ook tegen gaatjes in tanden en kiezen en ontstekingen in de mond. Speeksel wordt gemaakt in de speekselklieren. Bij mensen met een droge mond kan er minder speeksel minder zijn: slechts een kwart van de normale hoeveelheid. 

Een droge mond kan verschillende oorzaken hebben:

  • een behandeling: bijvoorbeeld bestraling van het hoofd-halsgebied, bepaalde chemotherapie
  • uitdroging: bijvoorbeeld door veel overgeven of diarree
  • weinig of niet eten en drinken
  • bijwerkingen van medicijnen
  • zaken die niet direct met kanker te maken hebben, bijvoorbeeld roken

Voedingsadviezen bij een droge mond

  • Neem bij het eten steeds kleine slokjes water of een andere drank. Zo wordt vast voedsel bij het kauwen vochtig en kunt u het eten makkelijker doorslikken. 
  • Neem bij de warme maaltijd veel jus, saus of bouillon. Probeer pasta met saus, ragout of een maaltijdsoep. 
  • Besmeer brood met smeuïg beleg, zoals smeerkaas, roerei, paté, leverpastei, vlees- of vissalade, fijngemaakt fruit, jam of honing. Gebruik veel boter/margarine. 
  • Dip brood in melk, thee of niet te zoute bouillon.
  • Vervang brood door pap, vla of yoghurt. Kies ook eens voor ontbijtproducten als muesli of cornflakes met yoghurt of melk, of een drinkontbijt. 
  • Zuig op ijsblokjes, waterijs, pepermunt of kauw op kauwgom. Daardoor gaan uw speekselklieren beter werken. Neem het liefst suikervrij en zuurvrij snoepgoed. Of kauw op friszure producten, zoals komkommer, appel, tomaat, augurk of uitjes in het zuur. 
  • Zorg dat u altijd iets te drinken bij de hand heeft, ook ‘s nachts. Een waterflesje met een drinknippel kan daarbij handig zijn, vooral onderweg. Bij de apotheek en drogist zijn sprayflacons (verstuivers) verkrijgbaar die u met water kunt vullen.
  • Overleg met uw arts of kunstspeeksel voor u zinvol kan zijn. 
  • Spoel uw mond zorgvuldig na elke maaltijd en na het gebruik van suikerrijke of zure producten.
  • Spoel of spray uw mond vaak tussendoor met een zoutoplossing of een zoutsoda-oplossing. 
  • Zorg voor een goede mondhygiëne, want de kans op ontstekingen en gaatjes in tanden en kiezen zijn bij een droge mond groter. Poets na elke maaltijd met een zachte tandenborstel en tandpasta met fluoride. Of gebruik een mentholvrije of milde tandpasta. Poets maximaal 4 keer per dag. 
  • Beperk het gebruik van cafeïnehoudende producten en alcoholische dranken. Deze producten verminderen de hoeveelheid speeksel.
  • Vermijd sterk gekruid en pittig voedsel.

Voor mensen die geen of maar weinig speeksel hebben zijn speciale producten te koop, zoals tandpasta, mondspoeling, kauwgom en mond-bevochtigingsgel. Vraag uw arts, mondhygiënist en/of apotheek ernaar.

Voedingsadviezen bij hinderlijke slijmvorming

Hinderlijke slijmvorming kan te maken hebben met de behandeling. Voeding is nooit de oorzaak. Veel mensen hebben het idee dat de slijmklachten na gebruik van melk en suikerrijke producten toenemen. Zoete melkproducten, bijvoorbeeld gewone melk, laten een plakkerig gevoel in de mond achter. Dit wordt als slijmerig ervaren, maar er wordt niet daadwerkelijk meer slijm geproduceerd.
 

  • Spoel uw mond met een zoutoplossing of een zoutsoda-oplossing: 2 theelepels keukenzout of 1 theelepel keukenzout en 1 theelepel soda oplossen in 1 liter (lauw) water. Spoel met water na. U kunt ook koolzuurhoudend mineraalwater gebruiken, maar dit kan uw gebit aantasten vanwege de zuurgraad.
  • Gebruik ijsblokjes of ijswater.
  • Spoel uw mond met water bij een plakkerig gevoel na het drinken van melk. Voeg eventueel aan melk een beetje honing toe. Zure melkproducten zoals karnemelk en (drink)yoghurt geven een minder plakkerig gevoel. Ook geldt vaak: hoe kouder de melkproducten, hoe minder de klachten. Sojaproducten, zoals sojamelk en –toetjes, kunnen melkproducten vervangen.
  • Probeer friszure producten zoals ananas, augurk, komkommer, zilveruitjes, appel en tomaat. Maar bij gevoelige slijmvliezen kunnen deze producten te scherp zijn.
  • Gebruik friszure dranken zoals vruchtensap, karnemelk, yoghurtdrank, frisdrank, thee of water met citroen.
  • Verwijder taai slijm met behulp van een verbandgaasje.
  • Wanneer het speeksel dik, taai en draderig wordt, dit heet taai slijm, vraag dan advies aan uw arts of een mondhygiënist. Eventueel kunnen zij medicijnen voorschrijven om mee te spoelen.

Voedingsadviezen bij een pijnlijke mond, keel of slokdarm

Een pijnlijke mond of keel komt door ontstoken slijmvliezen. Het slijmvlies kan opgezet of rood zijn en er kunnen zweren zijn. Zo’n ontsteking is een gevolg van de behandeling. 

Ontstoken mond- of keelslijmvlies kan ontstaan door:

  • bestraling van het mond-keelgebied
  • bepaalde chemotherapie
  • stamceltransplantatie

Bij een ernstige ontsteking van het mondslijmvlies is het extra belangrijk om de mond goed te verzorgen.

Voedingsadviezen bij een pijnlijke mond, keel of slokdarm

  • Neem bij het eten steeds kleine slokjes water of een andere drank. Zo wordt vast voedsel bij het kauwen vochtig en kunt u het eten makkelijker doorslikken.
  • Vermijd scherpe kruiden en specerijen, zoals peper, mosterd, sambal en knoflook. Groene kruiden, zoals dille, peterselie, kervel of tijm, zijn meestal niet hinderlijk.
  • Vermijd zoute voedingsmiddelen, zoals gerookte vleeswaren (bijvoorbeeld rookvlees), gerookte vis (bijvoorbeeld makreel), bouillon, zoutjes, chips, gezouten pinda’s en zoute drop.
  • Bij een pijnlijke mond kan het prettig zijn om met een dik, kortgeknipt rietje te drinken en met een kleine (plastic) lepel te eten.
  • Laat warme dranken en gerechten afkoelen tot kamertemperatuur.
  • Soms zijn ijs, ijsklontjes of koude dranken prettig om te gebruiken.
  • Vermijd koolzuurhoudende en (sterk) alcoholische dranken.
  • Sinaasappel(sap) en grapefruit(sap) kunnen te scherp zijn. Kies minder zuur fruit zoals aardbeien, peer, perzik, banaan en meloen of neem een vitamine C-rijke limonadesiroop. Fruit en vruchtensap worden verzacht door toevoeging van een melkproduct, bijvoorbeeld vla met fruit of een milkshake van ijs met vruchtensap. Bij gevoelige slijmvliezen kan fruit te scherp zijn. 
  • Vermijd harde producten die de slijmvliezen kunnen beschadigen, zoals broodkorstjes, noten, stukjes hard fruit en hard gebakken gerechten. Maak het eten goed fijn of neem bijvoorbeeld pap in plaats van brood. Wees extra voorzichtig met botjes en graten.
  • Krokante voedingsmiddelen en harde korsten worden zachter door ze in melk, niet te zoute bouillon of soep te dopen. Misschien is het beter (tijdelijk) over te gaan op gemalen of vloeibare voeding.
  • Spoel uw mond regelmatig met een zoutoplossing of een zout-soda-oplossing.
  • Sommige mensen hebben baat bij salie- of kamillethee zonder suiker.
  • Overleg met uw arts welke pijnstillers zinvol zijn.
  • Ook een goede mondverzorging kan bijdragen aan een minder pijnlijke mond en keel.

Voedingsadviezen bij smaak- en reukveranderingen

Veel mensen met kanker hebben last van een veranderde smaak en reuk. Het eten ruikt en smaakt niet lekker meer. Daardoor wordt het plezier in eten minder. Dit is meestal tijdelijk, maar het kan ook langer duren en soms zelfs blijvend zijn.

Mogelijke smaakproblemen

  • Eten of drinken smaakt heel anders. 
  • Eten of drinken heeft geen smaak meer.
  • Eten of drinken dat lekker smaakte, smaakt nu vies.
  • Een afkeer van bepaalde voedingsmiddelen, vooral met een uitgesproken smaak

Mogelijke oorzaken van smaak- en reukveranderingen

  • de ziekte kanker 
  • chemotherapie
  • bestraling in het hoofd-halsgebied
  • mondproblemen
  • koorts
  • uitdroging
  • medicijnen

Voedingsadviezen bij smaak- en reukveranderingen

  • Reuk en smaak gaan samen. U kunt uw smaak verbeteren door goed te kauwen. Zo komen er voedseldeeltjes achter op uw tong. De smaak van het eten kan zich dan beter verspreiden in uw mond en keel.
  • Probeer veel verschillende producten uit. Bedenk dat uw eetlust en smaakvoorkeur per dag kunnen wisselen. Dat geldt ook voor uw reuk. Wat de ene keer geen succes is, kan de andere keer wel lekker zijn en omgekeerd. Ook kunnen gerechten die u vroeger niet zo lekker vond, nu wel smaken.
  • Het is extra belangrijk dat het eten er aantrekkelijk uitziet. 
  • Producten die u tegenstaan, kunt u beter niet gebruiken. Vaak zijn dat gerechten met een sterke geur zoals gebraden/gebakken vlees en koffie. Vlees kunt u vervangen door vis, kip, vleeswaren, kaas, een eigerecht of een vegetarisch product. Ook kunt u vlees in een saus doen.
  • Probeer neutraal smakende voedingsmiddelen als pasta, rijst of pap.
  • Temperatuur beïnvloedt de smaak. Kijk op welke temperatuur gerechten het beste smaken. Vaak staan warme gerechten tegen. Eet dan een extra broodmaaltijd of salade. 
  • Blijf uit de keuken als er wordt gekookt. Als u zelf kookt: gebruik de magnetron. Dan heeft u minder last van etensgeuren. 
  • Een vieze smaak in de mond kan worden veroorzaakt door te weinig drinken. Drink daarom voldoende. Soms verdwijnt een vieze smaak even door iets met een sterke smaak te eten, bijvoorbeeld een pepermuntje. 
  • Friszure voedingsmiddelen smaken vaak goed, zoals fruit, yoghurt, komkommer, haring of een salade.
  • Een goede mondverzorging kan (tijdelijk) een vieze smaak verminderen. 
  • Soms smaakt niets. Probeer dan toch iets te eten. Bedenk dat het nodig is voor uw herstel of om uw conditie op peil te houden.

Voedingsadviezen bij slik- en kauwproblemen

Als u last heeft van slik- en kauwproblemen kunt u de volgende voedingsadviezen raadplegen.

Bereiding

  • Snijd voedsel heel fijn of pureer het. Potjes babyvoeding kunnen handig zijn voor bijvoorbeeld onderweg of als u weinig tijd of fut heeft.
  • Vermijd harde producten die de slijmvliezen kunnen beschadigen, zoals broodkorstjes, noten en hard gebakken gerechten. Wees extra voorzichtig met botjes en graten. Misschien moet u (tijdelijk) overgaan op gemalen of vloeibare voeding.

Brood

  • Gebruik brood zonder korst met smeerbaar beleg. Denk ook eens aan een slaatje, groente- en sandwichspread, zacht fruit of fruitmoes, vette vis, vis uit blik, zacht gebakken vis, een roerei, omelet of ragout. Of kies voor zachtere broodsoorten of croissants, cake, kleuterbiscuits of donuts.
  • Is het brood te droog, dan kan het helpen om bij elke hap een slok drinken te nemen. Soms lukt het eten van brood 's ochtends vroeg niet, maar later op de dag wel. In plaats van brood kunt u ook drinkontbijt nemen. Of pap, vla, (vruchten)yoghurt, kwark of pudding, eventueel met vruchtenmoes. Denk er ook eens aan om muesli of andere ontbijtproducten in melk of yoghurt zacht te maken. Week (belegd) brood in soep/bouillon of groente- of tomatensap. Maak eens broodpap: week brood in warme melk en voeg suiker en boter toe. Of doop beschuit in thee, koffie of melk.

Warme maaltijden

  • Kies voor pastagerechten met een saus. Pastagerechten zijn vaak glad en minder droog waardoor ze makkelijker naar binnen glijden.
  • Kies zacht vlees of zachte vis. Denk ook eens aan ragout, een gerecht van eieren of een kroket. Vettere vleessoorten zijn zachter (worst, half om half gehakt, doorregen varkensvlees). Bak vlees en vis niet te hard. Vis kunt u ook stoven. Zalm of tonijn uit blik worden smeuïg met tomatensaus of mayonaise. Denk ook eens aan vegetarische producten als tahoe of tempeh.
  • Gebonden crèmesoepen gaan vaak beter dan heldere soepen.
  • Doe Franse kaas, roomkaas of geraspte kaas door groente of aardappelpuree.
  • Kook groente goed gaar. Voeg een klontje boter en/of een groentesausje toe.
  • Bind waterige groente met allesbinder, maïzena, een bloempapje of saus uit een pakje.
  • Snijd vezelige groente als doperwten, maïs, champignons, asperges en bleekselderij goed fijn en eet ze met veel saus.
  • Rauwkost is vaak te hard. Zachte groentesoorten zijn bijvoorbeeld: andijvie, bloemkool, broccoli, koolsoorten, sperziebonen, witlof, worteltjes, spinazie en doperwten.
  • Vervang de groente eens door stoofpeertjes, appelmoes of tuttifrutti.
  • Aardappels kunnen goed worden geprakt en met extra jus smeuïg worden gemaakt. Aardappels kunt u beter niet in een keukenmachine tot puree mixen omdat het dan 'lijmerig' wordt.
  • Ga niet onnodig snel over op vloeibare voeding, want kauwen heeft een gunstige invloed op de smaak en de speekselproductie.
  • De logopedist geeft u zo mogelijk oefeningen en adviseert u over het soort eten dat voor u het beste is: vast, gemalen of vloeibaar.
  • Vermijd scherpe kruiden, specerijen en sterk gezouten voedingsmiddelen.

Dranken

  • Laat warme dranken en gerechten afkoelen tot kamertemperatuur. Soms zijn ijs, ijsklontjes of koude dranken prettig om te gebruiken.
  • Vermijd vruchtensap, koolzuurhoudende en sterke alcoholische dranken.

Tussendoortjes

Even belangrijk als de hoofdmaaltijden zijn de tussendoortjes. 6 tot 7 keer op een dag iets gebruiken maakt dat u meer binnenkrijgt. Dit geldt zeker als u vloeibare voeding gebruikt, want dat bevat vaak minder voedingsstoffen. Tussendoortjes zijn ook belangrijk als u bij de hoofdmaaltijd minder eet dan u gewend bent.
  • Fruit: zacht fruit is vaak makkelijker weg te slikken. Zachte vruchten zijn: aardbei, banaan, framboos, kiwi, mango, meloen, nectarine, peer, perzik en pruim. Fruit uit blik is meestal zachter dan vers fruit maar levert minder vitamines. Fruit kan prima worden gemalen, geraspt of geperst. Ook kunt u gebruikmaken van een sapcentrifuge.
  • Zoet: cake, zacht gebak (slagroom-, mokka- en kwarkgebak, een soesje, roombroodje en moorkop) en zachte koek (mergpijpje, ontbijtkoek, eierkoek, kleuterbiscuit, lange vinger en gevulde koek). Harde koekjes kunt u zacht maken door ze in een drank te dopen. 
  • Hartig: stukje zacht brood met paté, smeerkaas, (lever)worst, Franse kaas, roomkaas, slaatje, ragout, tartaar, filet américain, haring en paling. Of een snack (frikadel, hotdog, saté, de vulling van een kroket,een stukje roomkaas eventueel gerold in een plakje zachte vleeswaar als worst of ham) of een stukje gebakken vis (lekkerbekje, schol en kibbeling) met saus.
  • Neem eens een (kant-en-klare) milkshake.

Voedingsadviezen bij verslikken

Als u zich verslikt, komt er eten in uw luchtpijp terecht. Dit kan leiden tot een longontsteking. Daarom is het belangrijk om tijdig uw behandelend arts in te lichten als u zich regelmatig verslikt. Hij kan de logopedist dan vragen een slikonderzoek te doen. Probeer of de volgende tips helpen tegen verslikken:
  • Dunne vloeistoffen, zoals water en thee, en kruimelige voeding zoals beschuit leiden vaak tot klachten. Gladde, gebonden voeding zoals vla geeft meestal minder problemen. Deze voeding glijdt langzamer van de mond naar de slokdarm.
  • Er zijn verschillende middelen in poedervorm in de handel die dunne vloeistoffen dikker kunnen maken. Deze verdikkingsmiddelen zijn eenvoudig in het gebruik, klonteren niet en zijn smaakloos. Met 1 of meer schepjes kunt u bijvoorbeeld uw koffie net zo dik maken als u prettig vindt. Gemalen gerechten die erg veel vocht afgeven, zoals gekookte waterige groente of appelmoes, worden door toevoeging van een verdikkingsmiddel gladder. Er zijn ook verdikte dranken in bekers te koop, verkrijgbaar in verschillende smaken en diktes. Zowel de dranken als de verdikkingsmiddelen zijn zonder recept te verkrijgen bij apotheek of thuiszorgwinkel. De verdikte drinkvoeding wordt in bepaalde situaties vergoed met een dieetverklaring van een arts of diëtist of dat ook in uw situatie mogelijk is.
  • Bindmiddelen, zoals allesbinder of maïzena, zijn wel mogelijk, maar niet bruikbaar voor koude gerechten. Houd er rekening mee dat deze bindmiddelen in  warme gerechten  kunnen 'nadikken'.
  • Voedingsmiddelen met een gemengde consistentie (vast, gemalen of vloeibaar) zoals soep met vermicelli en stukjes groente, geven meer kans op verslikken. Kies liever een gladde (gebonden) soep. U kunt de (soep met) vulling eventueel fijnmalen.
  • Probeer uit bij welke etenstemperatuur u zich minder verslikt. Vaak gaan koude gerechten beter. Gebruik eventueel ijsklontjes.
  • Pas op met eten en drinken tegelijkertijd. Slik eerst het eten door en neem dan pas een slokje drinken of een volgende hap.
  • Zit tijdens het eten rechtop, bij voorkeur aan tafel. Een achterover hangend hoofd vergroot de kans op verslikking. Wanneer u een ruime beker of wijd glas gebruikt, hoeft u uw hoofd niet achterover te houden.
  • Zorg dat u niet afgeleid wordt. Ga ergens zitten waar het rustig is. Neem kleine hapjes en slokjes en kauw het eten goed. Slik bewust en geconcentreerd.

Gaat vast eten toch nog te moeilijk?

Als ondanks alle genoemde maatregelen en tips eten en drinken niet of onvoldoende lukt, kan het gebruik van speciale drinkvoeding, dieetpreparaten of sondevoeding zinvol zijn. Drinkvoeding, geconcentreerde voeding op basis van melk, yoghurt, soep, pudding, vruchtenmoes of sap, is er in diverse smaken en merken. Samen met een diëtist kunt u bepalen of en welke voeding voor u het meest geschikt is.

Over deze pagina

De informatie in de bibliotheek is getoetst door medisch specialisten en andere deskundigen.

Laatste update: oktober 2014

Dit artikel is geschreven door KWF Kankerbestrijding, kanker.nl.

Met medewerking van

Landelijke Werkgroep Diëtisten Oncologie (LWDO) (diëtist), Amsterdam, N. (ervaringsdeskundige), Chua, J. (verpleegkundige), Dr. Graeff, A. de (medisch oncoloog)